Help us in our pursuit for high-quality journalism!
Our commitment to uncovering requires your backing. Support our fearless investigative reporting, in-depth analyses and community voices. Donate now to strengthen the editorial independence and provide open access content to all.
Support Keraleeyam Choose your preference
₹1000/Year
₹2000/2 Years
₹500Students/Year
A contribution of any size
പ്രണയവും ചരിത്രവും സംസ്കാരവും ഒരേ ശ്വാസത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന നഗരമാണ് ഹൈദരാബാദ്. അതിന്റെ രാജവീഥികളിലും പുരാതന ഇടവഴികളിലും തിരക്കേറിയ തെരുവുകളിലും കാലത്തിന്റെ നിശ്ശബ്ദത ഉറങ്ങുന്ന നഗരപ്രാന്തങ്ങളിലുമെല്ലാം അലഞ്ഞുതിരിയുന്നത് സവിശേഷ അനുഭവമാണ്, പ്രത്യേകിച്ചും ചാർമിനാറും പരിസരങ്ങളിലും. നഗരത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിലേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ ആദ്യം കാണുന്നത് ചാർമിനാറാണ്. നാല് ദിശകളിലേക്കും കൈകൾ നീട്ടി നിൽക്കുന്ന മഹത്തായ സ്മാരകം. ചാർമിനാർ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത് 1591-ലാണ്. ഖുത്ബ് ഷാഹി വംശത്തിലെ അഞ്ചാമത്തെ സുൽത്താനായ മുഹമ്മദ് ഖുലി ഖുത്ബ് ഷാ ആണ് ഇതിന്റെ ശില്പി. ഹൈദരാബാദ് നഗരത്തിൽ പടർന്നുപിടിച്ച മാരകമായ പ്ലേഗ് രോഗബാധ പൂർണ്ണമായി അവസാനിച്ചതിന്റെ നന്ദി സൂചകമായാണ് ഇത് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. രോഗം മാറി നഗരത്തിൽ സമാധാനം പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടതിന്റെ നേർച്ചയാണത്രേ ഇത്. എന്തായാലും മിനാരങ്ങളോട് കൂടിയ ഈ കൊത്തുപണി വിസ്മയം ഇന്നും ഈ നഗരത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ അടയാളമായി നിലനിൽക്കുന്നു.
ചാർമിനാർ എന്നാൽ ‘നാല് മിനാരങ്ങൾ’ എന്നാണ് അർത്ഥം. ഇരുപത് മീറ്റർ വീതിയുള്ള ചതുരാകൃതിയിലുള്ള കെട്ടിടത്തിന്റെ ഓരോ മൂലയിലും 48.7 മീറ്റർ ഉയരമുള്ള മിനാരങ്ങൾ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്നു. നാല് വലിയ കമാനങ്ങൾ നാല് ദിശകളിലേക്കും തുറന്നിരിക്കുന്നു. ഗ്രാനൈറ്റും ചുണ്ണാമ്പും കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച ഈ ഘടനയിൽ പേർഷ്യൻ, ഇന്ത്യൻ വാസ്തുവിദ്യകൾ മനോഹരമായി കൂടിച്ചേർന്നിരിക്കുന്നു. മുകളിലത്തെ നിലയിൽ ഹൈദരാബാദിലെ ഏറ്റവും പഴയ മസ്ജിദുകളിലൊന്ന് പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്. അവിടെ നിന്ന് താഴേക്ക് നോക്കുമ്പോൾ, നഗരത്തിന്റെ ഹൃദയം ജീവനോടെ തുടിക്കുന്നത് കാണാൻ സാധിക്കും.
എന്നാൽ ചാർമിനാറിന്റെ യഥാർത്ഥ മാന്ത്രികത അതിന്റെ പരിസരങ്ങളിലാണ്. പടിഞ്ഞാറ് ലാഡ് ബസാർ — നൂറുകണക്കിന് വർഷങ്ങളായി തിളങ്ങുന്ന വളകളുടെയും മുത്തുകളുടെയും ലോകം. ചുവപ്പും പച്ചയും സ്വർണ്ണവും കലർന്ന വളകൾ, അത്തർ, പരമ്പരാഗത വസ്ത്രങ്ങൾ. ആ തെരുവിലൂടെ നടക്കുന്നത് ഒരു ഷോപ്പിംഗ് അനുഭവമല്ല, സവിശേഷമായ സംസ്കാരത്തിലൂടെയുള്ള ഒരു യാത്രയാണ്. തെക്കുപടിഞ്ഞാറ് മക്ക മസ്ജിദ് — ഗംഭീരവും ശാന്തവുമായ ഒരു ആരാധനാലയം. അതിന്റെ മുറ്റത്ത് നിന്ന് ചാർമിനാറിന്റെ മിനാരങ്ങൾ കാണുമ്പോൾ, ചരിത്രവും വിശ്വാസവും കൈകോ‍ർക്കുന്നതായി അനുഭവപ്പെടും.
ചാർമിനാറിനൊപ്പം ചാർ കമാൻ, ഗുൽസാർ ഹൗസ്, ചൗമഹല്ല കൊട്ടാരം എന്നിവ കൂടി ചേരുമ്പോൾ പൈതൃകം തുടിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രസങ്കേതമായി ഈ പ്രദേശം മാറുന്നു. തെരുവുകളിൽ ബിരിയാണിയുടെയും ഹലീമിന്റെയും മണം. റംസാനിലും ഈദിലും ഈ പ്രദേശം മറ്റൊരു ലോകമാണ് — വിളക്കുകളും ആളുകളും ആഘോഷങ്ങളും. ചാർമിനാറിന് അടുത്തായി ശിയാ മുസ്ലിം സമൂഹത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം ശക്തമായി കാണാം. ഖുത്ബ് ഷാഹി വംശം ശിയാ മതവിശ്വാസികളായിരുന്നതിനാൽ ഈ പ്രദേശത്ത് ശിയാ സംസ്കാരവും ആചാരങ്ങളും ആഴത്തിൽ വേരൂന്നിയിരിക്കുന്നു. ദാറുൽഷിഫ — മൂസി നദിയുടെ തീരത്തുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ശിയാ പ്രദേശം. 1591-ൽ മുഹമ്മദ് ഖുലി ഖുത്ബ് ഷാ നിർമ്മിച്ച ആശുപത്രിയുടെ പേരിലാണ് ഇത് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഇന്ന് ഇവിടെ നിരവധി ആശൂർഖാനകളുണ്ട്. അസാ ഖാനെ സെഹ്റ ഇവിടെയാണ്. നൂർ ഖാൻ ബസാർ, ദബീർപുര, യാക്കൂത്പുര, പുരാണി ഹവേലി, ചട്ട ബസാർ — ഇവയെല്ലാം ശിയാ ഭൂരിപക്ഷമുള്ള പ്രദേശങ്ങളാണ്.
ദബീർപുരയിലെ ബീബി കാ അലാവയിൽ നിന്നാണ് മുഹറം മാസത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ ബീബി കാ ആലം ഘോഷയാത്ര ആരംഭിക്കുന്നത്. ചാർമിനാർ നിർമ്മിച്ചതിന് തൊട്ടുപിന്നാലെ (1594-96) സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ട ബാദ്ഷാഹി ആശൂർഖാന, ഹൈദരാബാദിലെ ഏറ്റവും പഴക്കമേറിയ ആശൂർഖാനകളിൽ ഒന്നാണ്. മുഹറം മാസത്തിൽ ഈ പ്രദേശം മുഴുവൻ ആഴത്തിലുള്ള ആത്മീയതയുടെയും അനുസ്മരണത്തിന്റെയും കേന്ദ്രമായി മാറുന്നു. ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകൾ ആശൂറാഖാനകളിൽ ഒത്തുകൂടുന്നു. ബീബി കാ ആലം ഘോഷയാത്ര ചാർമിനാർ വഴി കടന്നുപോകുന്നത് ഒരു പ്രധാന ദൃശ്യമാണ്.
ഹൈദരാബാദിലെ ശിയാ ചരിത്രം നഗരത്തിന്റെ സ്ഥാപനവുമായി അടുത്ത് ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഖുത്ബ് ഷാഹി കാലഘട്ടം (1518–1687) ശിയാ ഭരണത്തിന്റെ സുവർണ്ണ യുഗമായിരുന്നു. അവർ ഹൈദരാബാദിനെ ഒരു ശിയാ പവിത്ര നഗരമായി രൂപപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിച്ചു. നിരവധി ആശൂർഖാനകൾ നിർമ്മിച്ചു. ഹിന്ദു ഭൂരിപക്ഷ ജനതയോട് അവർ മതസഹിഷ്ണുത പുലർത്തിയിരുന്നു. പല ആശൂർഖാനകളുടെയും സംരക്ഷണം ഹിന്ദു കുടുംബങ്ങളെ ഏൽപ്പിച്ചിരുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്നും ചില ഹിന്ദുക്കൾ മുഹറം ആചരിക്കുന്നത്.
1687-ൽ ഔറംഗസേബ് ഗോൽക്കൊണ്ട കീഴടക്കിയതോടെ മുഗൾ ഭരണം വന്നു. ശിയാ സമൂഹത്തിന് രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനം കുറഞ്ഞു. എന്നാൽ ആചാരങ്ങളും ആശൂർഖാനകളും നിലനിന്നു. പിന്നീട് ആസഫ് ജാഹി നിസാം കാലഘട്ടത്തിൽ (1724–1948) നിസാമുകൾ സുന്നി ആയിരുന്നിട്ടും ശിയാ ആചാരങ്ങളെ പിന്തുണച്ചു. മുഹറം അനുഷ്ഠാനങ്ങൾക്ക് സംസ്ഥാന പരിഗണന ലഭിച്ചു. സലാർ ജംഗ് പോലുള്ള പ്രധാനമന്ത്രിമാർ ശിയാ ആയിരുന്നു. ദാറുൽഷിഫ, യാക്കൂത്പുര, ദബീർപുര തുടങ്ങിയ പ്രദേശങ്ങൾ ശിയാ ഭൂരിപക്ഷമുള്ള കോളനികളായി വികസിച്ചു. 1948-ൽ ഹൈദരാബാദ് ഇന്ത്യൻ യൂണിയനിൽ ലയിച്ചതിനുശേഷം ശിയാ സമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനം കുറഞ്ഞു. എന്നാൽ സാംസ്കാരികവും മതപരവുമായ പാരമ്പര്യം ശക്തമായി തുടരുന്നു. ഇന്ന് ഹൈദരാബാദിൽ ഏകദേശം 3–4 ലക്ഷം ശിയാ മുസ്ലിംകളുണ്ടെന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു — ഇന്ത്യയിൽ ലക്നൗവിന് ശേഷം രണ്ടാമത് വലിയ ശിയാ സമൂഹം.
ചാർമിനാർ കേവലമൊരു ചരിത്ര സ്മാരകമല്ല; അത് ഹൈദരാബാദ് എന്ന നഗരത്തിന്റെ ജീവിക്കുന്ന ആത്മാവാണ്. നാല് നൂറ്റാണ്ടുകളിലേറെയായി ഈ നഗരത്തിന്റെ മാറ്റങ്ങൾക്കും സഹനങ്ങൾക്കും സൗന്ദര്യത്തിനും അത് മൂകസാക്ഷിയായി നിലകൊള്ളുന്നു. അതിന്റെ നിഴലിലൂടെ നടക്കുമ്പോൾ കാലം നിശ്ചലമായതുപോലെ തോന്നുമെങ്കിലും, ചുറ്റുമുള്ള നഗരജീവിതം നമ്മെ വർത്തമാനത്തിലേക്ക് തിരികെ വിളിക്കും. മഹത്തായ ഭൂതകാലവും തുടിക്കുന്ന വർത്തമാനകാലവും ഒന്നിക്കുന്ന അപൂർവ്വ സംഗമഭൂമിയാണ് ചാർമിനാർ. ഓൾഡ് സിറ്റിയുടെ ഈ തെരുവുകൾ ഇന്നും ആ പ്രതാപപൂർണ്ണമായ ചരിത്രത്തിന്റെ ജീവസ്സുറ്റ സാക്ഷ്യമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
